Walvishaai

Hoe herken je een walvishaai?

Je kunt hem niet verwarren: een massief lijf, grijsblauw op de rug en wit van onderen, bedekt met een dambordpatroon van lichte stippen en lijnen, een brede, platte kop en een bek vooraan die bij een dier van 12 meter meer dan anderhalve meter breed is. Over elke flank lopen drie lengterichels tot aan een halvemaanvormige staart. Het grootste betrouwbaar gemeten exemplaar was 18,8 meter lang; de meeste ontmoetingen zijn met dieren van 5 tot 10 meter, vaak jonge mannetjes. Een exemplaar van 11 tot 12 meter woog zo'n vijftien ton. Het stippenpatroon is bij elk dier anders, als een vingerafdruk: monitoringprogramma's herkennen de dieren aan een foto van de linkerflank, achter de kieuwspleten.

Hoe leeft de walvishaai?

De walvishaai is een filteraar. Hij zwemt met open bek, met zo'n 5 km/u, en houdt op zijn kieuwzeven plankton, krill, viseitjes en kleine scholvissen vast; als het voedsel zich aan het oppervlak ophoopt, kan hij ook met horten en stoten water opzuigen. Daardoor krijg je hem te zien: waar een stroming, het getij of paaiend koraal het water met plankton verrijkt, komt hij aan het oppervlak eten, binnen bereik van je snorkel. De rest van de tijd reist hij en duikt hij diep, tot 1.928 meter voor het geregistreerde record. De soort leeft in alle warme zeeën, tussen 30 graden noorderbreedte en 35 graden zuiderbreedte. Hij is eierlevendbarend: een vrouwtje dat in 1996 werd gevangen, droeg zo'n 300 embryo's, en de jongen zijn bij de geboorte 40 tot 60 centimeter. Pas rond 8 of 9 meter is hij geslachtsrijp, en zijn levensduur wordt geschat op 80 tot 130 jaar.

Waar en wanneer zie je de walvishaai?

Elke plek heeft zijn seizoen, afgestemd op het plankton. In Tanzania komen de walvishaaien van Mafia Island van oktober tot maart aan het oppervlak voor de kust van Kilindoni, met een piek van november tot februari; je ontmoet ze snorkelend, nooit met fles. Op de Malediven zitten ze het hele jaar in het Zuid-Ari-atol, langs het buitenrif. In Thailand komen ze van februari tot april langs Richelieu Rock. Op de Filipijnen blijft Donsol de natuurlijke ontmoetingsplek; in Oslob, op Cebu, worden de haaien door vissers gevoerd en is de ontmoeting gegarandeerd, maar allesbehalve wild. In Mexico verzamelt zich bij Isla Mujeres van juni tot september een van de grootste bekende concentraties, met een piek in juli en augustus. Elders horen het Ningaloo-rif in Australië, de Golf van Tadjoura in Djibouti, Tofo in Mozambique, La Paz in Baja California en de Galápagoseilanden bij de vaste plekken.

Hoe benader je een walvishaai?

Een walvishaai bijt niet, maar met een staartklap van een paar ton valt niet te spotten, en een opgejaagd dier verlaat het oppervlak. De gedragscodes van serieuze plekken zeggen allemaal hetzelfde: minstens drie meter tussen zwemmer en dier, meer bij de staart; te water op teken van de gids, van opzij, zonder voor hem in het water te springen; geen contact, geen flits, geen scooter; je snijdt hem de weg niet af en je hangt nooit aan zijn vin. Bij Mafia beperken de organisaties het aantal zwemmers per trip en werken ze samen met Sea Sense en de Marine Megafauna Foundation, die de gedragscode van het eiland hebben opgesteld. Voeren, zoals in Oslob, verandert het gedrag van de dieren en is geen goed idee.

Is de walvishaai bedreigd?

De walvishaai staat sinds 2016 als bedreigd op de Rode Lijst van de IUCN: zijn aantallen zijn in 75 jaar met ongeveer 50 procent teruggelopen, en in de Indo-Pacific met 63 procent. De oorzaken zijn de visserij op zijn vinnen en vlees, bijvangst in netten en aanvaringen met schepen, verergerd door late geslachtsrijpheid en trage voortplanting. Hij staat in bijlage II van CITES, die de internationale handel reguleert. Toerisme dat de afstanden respecteert, is eerder gunstig voor hem: het financiert de fotomonitoring van de populaties en geeft vissersdorpen, bij Mafia net als in Donsol, een reden om hem in leven te houden.